آموزش روشهای تهیه کمپوست و ورمی کمپوست

پيشگفتار

كشور ما از نظر توليد سرانه زباله، در دنيا در رده بالايي قرار دارد. در اكثر كشورهاي اروپايي زباله كمتر به صورت روزانه جمع‌آوري مي‌شود، در صورتيكه در كشور ما به دليل حجم بالاي زباله بايد علاوه بر روزانه حتي چند بار در روز زباله از سطح شهر و روستا جمع‌آوري ‌شود.

اين توان بالا متاسفانه هنوز با فنّاوري همراه نشده است. در بسياري از مناطق ايران همچنان سامانه سنتي دفن زباله برقرار است كه باعث ايجاد مناطق آلوده مي‌شود كه مركز شيوع انواع بيماريها بوده و از نظر بهداشتي به طور كلي مردود است.

كنفرانس سازمان ملل متحد با عنوان « محيط‌زيست انساني و توسعه» در سال 1972 در سوئد اولين تلاش جمعي 13 كشور جهان براي تاكيد نقش آموزش مردم نسبت به مسائل زيستي بود، پس از آن برگزاري اولين كارگاه بين‌المللي محيط‌زيست در سال 1975 در بلگراد يوگسلاوي براي تدوين اصول و خطوط برنامه جهاني آموزش محيط‌زيست و شكل‌گيري كنوانسيون بين‌المللي آموزش محيط‌زيست در سال 1977 در گرجستان به عنوان اقدامات مكمل درصدد اين بوده است تا كشورهاي جهان را به انجام برنامه‌هاي آموزشي براي مخاطبين اجتماعي خود متعهد نمايد.(13)

در كشور ما هرچند كه طي سالهاي اخير برنامه‌هاي مختلف براي آموزش زيست‌محيطي مخاطبين اولويت‌دار اجتماعي به اجرا در آمده است ماده 64 قانون برنامه چهارم توسعه و تصويب آئين‌نامه اجرايي در حال حاضر سازوكار مناسبي را براي توسعه منسجم و هدفمند برنامه‌هاي آموزش محيط‌زيست فراهم نموده است.

لذا اطّلاع‌رساني به مردم و مسئولين در خصوص مسائل مربوط به مواد زائد جامد و مديريت اصولي و خطرات بهداشتي آن نيز ضروري به نظر مي‌رسد، چرا كه سرمايه‌هاي انساني و به عبارت ديگر نيروي انساني از نكات ضروري در پرورش و تقويت نيروها محسوب مي‌شود. آموزش مي‌تواند كيفيت كار را از طريق توانمندسازي آنان براي توليد بيشتر با استفاده از عوامل توليد موجود بالا برد. همچنين مي‌تواند ميزان كارايي منابع تخصيص يافته را افزايش داده و با استفاده از يادگيري فنون جديد مشكلات موجود را حل كند. اين مجموعه نيز در همين راستا تهيه و تدوين شده است.

اميد است اين مجموعه به عنوان اقدامي ناچيز همسو با ساير فعاليتهاي انجام شده در كشور زمينه‌ساز رسيدن به توسعه‌اي پايدار و محيط‌زيستي سالم باشد.

 در خاتمه لازم مي‌دانيم از زحمات آقاي دکتر قريشي ابهري معاون محترم آموزش و ترويج سازمان تحقيقات آموزش و ترويج کشاورزي، آقاي مهندس سفيديان مديركل محترم دفتر خدمات تكنولوژي آموزشي، سركار خانم فروغ‌السادات بني‌هاشم مديركل محترم دفتر امور زنان روستايي و عشايري، سركار خانم سميرا انواري معاون محترم دفتر امور زنان روستايي و عشايري كه در تهيه اين مجموعه همكاري داشته‌اند و همچنين تمامي عزيزاني كه به هر نحوي در شكل‌گيري و پربار شدن اين مجموعه كمك نموده‌اند بخصوص سركار خانم آزاده مهندسي كه منابع و مطالب مربوط به سطلهاي زباله خانگي براي توليد كود ورمي‌كمپوست را آماده نموده‌اند  تشكر و قدرداني ‌نمائيم.

سيف‌اله فرمحمدي - خسروسلجوقي

مقدمه

توليد زباله در زندگي روزمره انسان امري اجتناب ناپذير است. بشر با مصرف مواد غذايي و كسب انرژي زنده است. با افزايش جمعيت و گسترش آن موجب افزايش پسماندها و مواد زائد شده كه اين مواد وارد محيط‌زيست مي‌گردند. زباله يكي از عوامل مهم آلودگي به حساب مي‌آيد. عدم نگهداري و جمع‌آوري صحيح زباله علاوه بر آلوده‌سازي خاك موجب آلودگي‌هاي ديگري همانند هوا و آب مي‌شود. شيرابه توليدي حاصل از آن نيز سبب آلودگي خاك و آبهاي زيرزميني و سطحي مي‌شود. تخمير مواد آلي در زباله موجب انتشار بوهاي نامطبوع در محيط مي‌شود كه خود باعث آزار مردم مي‌گردد. به علاوه پراكندگي زباله بينندگان را دل‌آزرده و معابر را زشت و نازيبا مي‌سازد.

رشد روزافزون جمعيت باعث مي‌شود توليد زباله بصورت مستمر ادامه داشته باشد با توجه به شرايط اقتصادي، فرهنگي، بهداشتي و زيست‌محيطي موجود اكثر زباله‌هاي توليدي دفن مي‌گردند و اين موضوع افزايش روزافزون هزينه‌هاي جاري در سامانه مديريت مواد زائد جامد، كوتاه شدن عمر مفيد مركز دفن زايدات، افزايش آلودگي‌هاي بهداشتـي و زيست‌محيطي، هدر رفتن منابع طبيعي مـوجود و ... را بدنبـال خواهد داشت.

به اين ترتيب مي‌بايد با برنامه‌ريزي‌هاي دقيق آموزشي و اطّلاع‌رساني به تمام اقشار جامعه روشهاي كاهش توليد زباله را آموخت و بايد احساس مسئوليت‌پذيري را نسبت به زايدات توليد شده كه همه اقشار مختلف جامعه در توليد آن سهيم هستند، افزايش داد.

در ايران هم براي حفاظت از محيط‌زيست روستا و شهر در خردادماه سال 1383 قانوني به نام «قانون مديريت پسماند» به تصويب مجلس شوراي اسلامي رسيد. در اين قانون ضمن تعريف پسماندهاي مختلف نظير پسماندهاي خانگي، بيمارستاني، صنعتي، كشاورزي، روستايي و ... نحوه مديريت و وظيفه تمام دستگاه‌ها و نهادهاي مسئول از جمله دهياري‌ها را مشخص نموده است. به دليل اهميت زياد مديريت پسماندهاي روستايي و تاكيد مسئولان مربوطه بر اجراي اين قانون در جهت كنترل محيط‌زيست روستاهاي كشور برگزاري دوره‌هاي آموزشي مديريت پسماند ضروري است تا ضمن آشنايي با قوانين و مقررات، بتوانيم روشها و يافته‌هاي جديد علمي در زمينه مديريت و نحوه دفع مواد زايد را به هموطنان خود آموزش دهيم.(11)

۱-تعاريف، مفاهيم و مباني علمي مواد زايد

 - زايدات غذايي

به قسمت فسادپذير زباله كه معمولا از زايدات گياهي، تهيه و طبخ و يا انبار كردن مواد غذايي به دست مي‌آيد، اتلاق مي‌گردد. كميت پسماندهاي غذايي در طول سال متغير بوده و در ماههاي تابستان كه مصرف ميوه و سبزي بيشتر است به حداكثر مي‌رسد. پسماندهاي غذايي مهمترين قسمت زباله است، چرا كه از يك سو به دليل تخمير و فساد سريع، بوهاي نامطبوع توليد كرده و محل مناسبي براي رشد و تكثير مگس و ساير حشرات و جوندگان به شمار مي‌رود و از سوي ديگر به دليل قابليت تهيه كود از آن (كمپوست) حائز اهميت است، قابل ذكر است ميزان پسماندهاي فسادپذير در زباله‌هاي خانگي ايران بين 35 الي 76 درصد گزارش شده است. (3)

شكل 1: زايدات غذايي

 - آشغال

به قسمت فسادناپذير زباله به جز خاكستر گفته مي‌شود. آشغال در زباله معمولا شامل كاغذ، پلاستيك، قطعات فلزي، شيشه، چوب و موادي از اين قبيل مي‌شود. آشغال را مي‌توان به دو بخش قابل اشتعال و غيرقابل اشتعال تقسيم نمود.

 - خاكستر

باقيمانده حاصل از سوزاندن زغال، چوب و ديگر مواد سوختني كه براي مقاصد صنعتي، پخت و پز و يا گرم نمودن منازل به كار مي‌رود، گفته مي‌شود.

 - زايدات ويژه

اين قسمت از زباله‌ها، شامل مواد حاصل از جاروب كردن خيابان‌ها و معابر، برگ درختان، اجساد حيوانات مرده و موادي كه از وسايل نقليه به جاي مانده است، مي‌شود.

2-2- زباله‌هاي مراكز درماني

زباله‌هاي مراكز درماني شامل موادي هستند كه با توجه به نوع كار و وظيفه در هر بخش متفاوت است. به طور مثال، زباله بخش عفوني يا اتاق عمل با مواد زايد آزمايشگاه يا بخش راديولوژي تفاوت محسوسي دارد. طبق يك بررسي،‌ زباله بخش‌هاي مختلف درماني به چهار گروه عمده تقسيم مي‌شوند:

 الف- زباله‌هاي معمولي درماني

عموما شامل زباله‌هاي مربوط به بسته‌بندي مواد و ديگر زباله‌هاي كاركنان شاغل در مراكز درماني مي‌گردد.

 ب- زباله‌هاي پاتولوژيكي

شامل بافت‌ها، ارگان‌ها،‌ قسمت‌هاي مختلف بدن، پنبه‌هاي آغشته به خون و چرك و مواد دفعي بدن همچون نمونه‌هاي مدفوع و ادرار و غيره جزو اين گروه از مواد زايد محسوب مي‌گردند.

 ج- مواد زايد عفوني

اين مواد شامل جرم‌هاي پاتوژن در غلظت‌هاي مختلف هست كه مي‌توانند به سادگي منجر به بيماري گردند. منشاء آنها ممكن است پسماندهاي آزمايشگاهي، جراحي و اتوپسي بيماران عفوني باشد. وسايل آغشته به جرم‌هاي عفوني در بيمارستان، شامل دستكش، وسايل جراحي، روپوش، لباس‌هاي بلند جراحي، ملحفه و غيره است. اين زباله‌ها تقريبا 10 درصد كل زباله‌هاي بيمارستاني را تشكيل مي‌دهند. از وسايل جراحي سرنگ‌ها، اره‌هاي جراحي، ‌شيشه‌هاي شكسته، كاردهاي كوچك جراحي و غيره را مي‌توان در يك دسته‌بندي خاص منظور نمود.

 د- مواد زايد دارويي

شامل داروهاي پسمانده، محصولات جانبي درمان و داروهايي فاسد شده يا مواد شيميايي هستند كه تا حدود زيادي در زباله‌هاي بيمارستاني وجود دارد.

2-3- ضايعات كشاورزي

    ضايعات كشاورزي عبارتند از محصولات اصلي و جانبي كشاورزي كه به دلايل مختلف از جمله جمع‌آوري نشدن، اقتصادي نبودن، نبود دانش فني، فقدان سرمايه‌گذاري، ضعف مديريت و فقدان آگاهي‌هاي لازم در اين مورد در مراحل مختلف داشت، برداشت و فرآوري غير قابل استفاده شده و به صور مختلف در محيط رها مي‌شوند.

ضايعات كشاورزي را مي‌توان به موارد زير تقسيم بندي نمود:

1- ضايعات زراعي: بقايا و ضايعات ناشي از گندم، جو، برنج، چغندر قند، كاه و كلش

2- ضايعات باغي: بقايا و ضايعات ناشي از جمع‌آوري و برداشت انواع محصولات باغي نظير سيب، مركبات

3- ضايعات جنگلي و مرتعي: ضايعات ناشي از عدم برداشت صحيح چوب و تبديل آنها به الوار، روشهاي غلط بهره‌برداري از مراتع  ( كشتارگاه‌ها و… )

 4- ضايعات دام و طيور: ضايعات ناشي از نبود فنّاوري و عدم رعايت اصول عمل‌آوري محصولات مستقيم و غيرمستقيم مربوط به دام و طيور

5 –  ضايعات شيلاتي و آبزيان: ضايعات ناشي از نبود فنّاوري و عمل‌آوري محصولات مستقيم و غير‌مستقيم مربوط به آبزيان و محصولات شيلاتي

6- ضايعات و بقاياي سموم و كودهاي شيميايي

     اين گروه از زباله‌ها با توجه به به ماهيت آنها از خطرات زيست‌محيطي كمتري نسبت به ساير آلاينده‌ها  خصوصا آلاينده‌هاي صنعتي برخوردارند، اما با توجه به كثرت آنها، تبعات دفع غير‌اصولي آنها كمتر از ساير ضايعات نيست. از سوي ديگر اين پسماندها به دليل ويژگي‌هاي خود از توان بيشتري براي تبديل  به ساير محصولات نظير كاغذ، خوراك دام، توليد برق و غيره برخوردارند.  در مورد ضايعات كشاورزي و توان‌هاي موجود در آنها براي توليد ساير محصولات مطالعات چنداني در سطح كلان صورت نگرفته و بيشتر تحقيقات در اين زمينه در مورد محصولات خاصي ( مانند استفاده از ضايعات نيشكر براي توليد كاغذ يا توليد غذاي دام ) صورت گرفته است.

  در حال حاضر  به دلايل مختلف بخش زيادي از محصولات كشاورزي در مرحله داشت و برداشت ضايع شده و به دليل عدم بازيافت نه تنها موجبات اتلاف هزينه مي‌گردند بلكه در بسياري از موارد موجبات آلودگي‌هاي شديد زيست‌محيطي مي‌گردند. خصوصا صنايع غذايي در حال حاضر يكي از اصلي‌ترين منابع آلوده كننده آبهاي سطحي در كشور محسوب مي‌گردند.

   در سطح كلان و از مجموع  ضايعات بخش كشاورزي اطّلاع دقيق در دسترس نيست اما به صورت موردي براي تعيين ميزان اتلاف ضايعات در مورد پاره‌اي از محصولات بررسي‌هايي صورت گرفته است. نمونه‌هاي زير خلاصه‌اي از ميزان ضايعات را در مورد تعدادي از محصولات كشاورزي  نمايان مي‌سازد.

· از كل 877 هزار تن خرماي توليدي كشور حدود 25 درصد يعني 220 هزار تن آن به دلايل مختلف در مراحل توليد و بعد از توليد و مرحله نگهداري از بين مي‌رود.

· ا ز 2 ميليون تن سيب درختي كشور سالانه حدود 25 درصد يعني 500 هزار تن در مراحل توليد و نگهداري از بين مي‌رود.

· از 5/3 ميليون تن مركبات توليدي كشور سالانه حدود 35 درصد يعني 125/1 ميليون تن در مراحل مختلف توليد، نگهداري و حمل ضايع مي‌شود.

· از 5/2 ميليون تن گوجه فرنگي كشور سالانه 730 هزار تن در مراحل مختلف ضايع مي‌شود.

· از  1/2 ميليون تن انگور توليدي كشور حدود 490 هزار تن آن در مراحل مختلف به ضايعات تبديل مي‌شود.

· از 148 هزار تن زرد آلو و قيسي كشور رقمي حدود 21 هزار تن به ضايعات تبديل مي‌شود.

نمونه‌هاي ياد شده فقط بخش كوچكي از ضايعات محصولات كشاورزي را شامل مي‌شود و تعميم اين ضايعات به بخش‌هاي ديگر از جمله ضايعات بخشهاي جنگل، دام و طيور و غيره مي‌تواند بيانگر حجم بسيار بالاي ضايعات  بخش كشاورزي  باشد كه در صورت توجه كافي به استفاده از اين ضايعات نه تنها از نظر اقتصادي  بسيار سودمند خواهد بود بلكه  از نظر زيست‌محيطي و كاهش فشار بر منابع طبيعي كشور از اهميت بسيار زيادي برخوردار است. بررسي و مطالعه در مورد ضايعات كشاورزي با توجه به توان بالاي آنها براي بازيافت مي‌بايد در اولويت برنامه‌هاي آينده هر منطقه قرار گيرد. بسياري از كشور‌ها از جمله كشورهاي آسياي جنوب شرقي در زمينه مديريت و بازيافت ضايعات كشاورزي به موفقيت‌هاي چشمگيري دست يافته‌اند.  لذا، بررسي تطبيقي اين كشورها و استفاده از تجارب آنها  مي‌تواند براي توسعه بازيافت در بخش كشاورزي بسيار مثمرثمر باشد.

2-4- فضولات دامي

بهترين ماده غذايي براي كرم خاكي آيزينيا فوتيدا(Eisenia foetida)پهن گاوي هست. اين كرمها در پهن گاوي رشد و تكثير فوق‌العاده‌اي داشته و مي‌توانند در صورت وجود شرايط مناسب و فضاي كافي در مدت 6 ماه، 2 كرم باسن 6 هفته مي‌توانند تعداد 2000 كرم جديد توليد كنند. همچنين كرم‌هاي خاكي را مي‌توان با مناسب نمودن شرايط محيطي در تبديل ساير فضولات دامي مانند اسب، گوسفند و يا حتي ماكيان مانند مرغ‌هاي پرورشي استفاده نمود.

كرم خاكي قادر است كه هر نوع مدفوع و كود دامي را به كود بسيار غني تبديل نمايد، در شرايطي كه كود دام‌هايي نظير اسب، گاو و گوسفند و ساير حيوانات اهلي براي دامدار مسئله‌ساز است، پرورش كرم خاكي مي‌تواند راه‌گشا باشد. چرا كه اين نوع كود بخاطر تركيبات اسيدي زيادي كه دارد در مزارع به مقدار زياد قابل استفاده نيست. بهر حال دامدار مي‌تواند كرم خاكي را پرورش داده و كود حاصله از آنرا براي مزرعه خويش استفاده نموده و يا آنرا به فروش برساند. همچنين از توليد مازاد خود كرم نيز براي تغذيه آبزيان يا طيور به خوبي مي‌تواند استفاده نمايد.

3-   خطرات ناشي از دفع زباله به طريق غير‌بهداشتي

اصول بهداشت و بهسازي محيط، در هر محيط ايجاب مي‌نمايد كه زباله‌ها در حداقل زمان از منازل و محيط زندگي انسان دور شده و در اسرع وقت دفع گردند. اهميت دفع بهداشتي زباله‌ها موقعي بر همگان مسلم مي‌گردد كه خطرات ناشي از آنها به خوبي شناخته شود. زباله‌ها نه فقط باعث توليد بيماري، تعفن و زشتي مناظر مي‌گردند، بلكه مي‌توانند به وسيله آلوده كردن خاك، آب و هوا خسارات فراواني را به بار آورند. به همان اندازه كه تركيبات زباله مختلف است، خطرات ناشي از مواد تشكيل دهنده آنها نيز مي‌توانند متفاوت باشند. جمع‌آوري، حمل و نقل و آخرين مرحله دفع اين مواد بايد به طريقي باشد كه خطرات ناشي از آنها در سلامتي انسان به حداقل ممكن كاهش يابد.

شكل2: عدم كنترل زباله

راجع به خطرات حاصل از زباله‌ها بايد گفت كه در كليه منابع علمي و كتب مربوطه همواره اشاره به ابتلاي انسان‌ها به بيماري‌هاي گوناگون شده است. دركتب علمي تعداد باكتري‌هاي مختلف موجود در خاكروبه خيابان‌ها از 2 تا 40 ميليون به صورت خاص و از 50000 تا 10 ميليون بطور عموم در هر گرم برآورد شده است. اين تعداد باكتري مي‌توانند به سادگي موجب بروز بيماري‌هاي گوناگون گردند. مخصوصا اينكه در اين مواد انواعي از باكتري‌هاي مولد وبا، تيفوس و كزار به طور مسلم و صريح تشخيص داده شده است. شايان ذكر است در گذشته فضولات حيواني (پهن گاو و اسب) قسمت عمده‌اي از خاكروبه‌هاي خياباني را تشكيل مي‌داد. اين حالت هم اكنون نيز در پاره‌اي از روستاها مشاهده مي‌گردد (2).

عدم کنترل زباله‌هاي شهري و روستايي در محيط به علت وجود انواع مختلف پسماندهاي غذايي با رطوبت و حرارت مناسب از عواملي اصلي بسياري از بيماري‌هاي انسان و حيوانات است.

بيماري‌هاي ناشي از عدم کنترل زباله  عبارتند از:

الف) بيماري‌هاي دام:

بيش از 150 نوع از عفونت‌ها و مسموميت‌ها از راه غذا انتقال يافته و داراي منشأ حيواني است که چند نمونه آن را ذکر مي‌کنيم:

1-     سياه زخم: اين بيماري توسط مواد غذايي و علوفه آلوده در هنگام چرا در مراتع آلوده در دام‌ها بروز کرده و به انسان سرايت مي‌کند.

2-     بروسلوز: بيماري عفوني است که در انسان به شکل تب مالت و در دام به صورت سقط جنين ظاهر مي‌شود و به وسيله علوفه آلوده به حيوان سرايت مي‌کند. و موجبات انتقال آن را به انسان به وجود مي‌آورد.

3-     کيست هيداتيک: اين بيماري از بيماري‌هاي شايع در ايران بوده که از ارتباط مستقيم يا غيرمستقيم با مدفوع سگ و رشد لارو اکي نوکوکوس گرانولوزوس در بدن انسان بوجود مي‌آيد. سگ‌هاي ولگرد و آلوده در تماس با زباله‌هاي شهري از طريق دفع مدفوع موجب انتشار اين انگل مي‌شوند. هر سگ بيمار قادر است روزانه ميليون‌ها تخم اين انگل را دفع کند.

ب) بيماري‌هاي که از طريق موش و ساير جوندگان انتقال مي‌يابند:

 موش‌ها مي‌توانند بيماري‌هاي گوناگوني را به انسان منتقل کنند که مهمترين آنها طاعون است. موش‌هاي بيمار مي‌توانند از طريق مدفوع، ادرار و گزش موجب انتشار آلودگي شوند. بيماري‌هاي کريومننژيت، سالمونلا، تريشينوز، لپتوسپيروزا، مسموميت غذايي، تب گاز گرفتگي موشي، تب راجعه، تيفوس موشي و غيره از بيماري‌هاي قابل انتقال توسط موش به انسان است.

يکي از بيماري‌هاي شايع در کشور ما لشمانيوز جلدي يا سالک است که به صورت زخم‌هايي در سطوح مختلف بدن ظاهر مي‌شود، منبع اين بيماري موش‌ها و جوندگان وحشي است. که از طريق نيش زدن پشه خاکي از حيوان آلوده به انسان سرايت مي‌کند.

بيماري ديگر، لشمانيوز احشايي (کالا- آزار) است که به صورت عفوني مزمن با نشانه تب، بزرگي کبد و طهال و کم خوني توأم با کاهش گلبول‌هاي سفيد ظاهر مي‌شود، که مي‌تواند کشنده باشد. منبع اين بيماري سگ، گربه و جوندگان وحشي است که از طريق نيش آلوده پشه خاکي منتقل مي‌شود. وجود فضولات شهري و روستايي کانون اصلي تکثير پشه و حشراتي است که سبب ايجاد لشمانيوز مي‌شوند.

ج) بيماري‌هايي که به وسيله مگس انتقال مي‌يابند:

طبق مطالعات انجام شده هر مگس توسط زوايد بدن خود به طور متوسط مي‌تواند 1250000 باکتري را از منابع آلوده بر روي مواد غذايي، بدن و ساير لوازم منتقل کند و انسان را به انواع بيماري‌هاي عفوني و انگلي مبتلا کند.

مگس خانگي علاوه بر انتقال توسط زوايد بدن خود، بعلت تغذيه از مواد فاسد و مدفوع انساني و حيواني مي‌تواند بسياري از ميکروب‌ها، تک ياخته‌ها و تخم انگل‌هايي که وارد دستگاه گوارش خود کرده است را توسط مدفوع يا آب دهان به خارج دفع کند.

مهمترين بيماري‌هايي که توسط مگس خانگي انتقال مي‌يابند عبارتند از: حصبه، شبه حصبه، وبا، تراخم، ديسانتري آميبي و باسيلي، مسموميت‌هاي غذايي، انواع اسهال‌هاي مختلف، سل، طاعون و سياه زخم هست.

شكل شماره3- محل پراکنش زباله در اطراف روستا

در حال حاضر از روشهاي زير براي دفع زباله استفاده مي‌شود. كه اين روشها غير‌بهداشتي بوده و مشكلات بهداشتي فراواني را در روستاها بهمراه دارد.

جدول1– وضعيت دفع پسماندهاي روستاها

 شكل شماره 4- نحوه دفن مواد زايد و ذخيره سازي

شكل شماره 5- نحوه دفن مواد زايد و ذخيره سازي

شكل شماره 6- محل پراکنش زباله در اطراف روستا

همانطور كه در تصاوير فوق ملاحظه مي‌شود زباله‌ها به صورت غير‌اصولي در اطراف روستاها پراكنده شده‌اند.

مهمترين مشكلاتي كه به دليل دفع غير‌اصولي زباله در روستاها ايجاد مي‌شود به شرح زير هست:

3-1- مگس

خطرات ناشي از وجود مگس براي انسان و عموم حيوانات اهلي بر همه روشن است. مگس خانگي مخصوصا از نظر انتشار بسياري از باكتري‌هاي بيماري‌زا قابل اهميت هست. اصولا بيش از 40 الي 50 هزار نوع مگس تا اين زمان شناسايي شده ولي نام‌گذاري همه آنها به اتمام نرسيده است. براساس مطالعات انجام شده در صحرا و آزمايشگاه انتشار بسياري از امراض همچون اسهال آميبي و باسيلي، تراخم، حصبه و شبه حصبه، وبا، سل، جذام، طاعون و سياه زخم به وسيله مگس امكان‌پذير است. اين حشره به وسيله پرزهاي چسبنده و مژك‌هاي فراوان بدن خود با نشستن بر روي مدفوع انسان و حيوان و بسياري از كثافات و زباله‌ها، ميكروبهاي مختلف را از طريق تماس مستقيم بدن انسان و يا تغذيه مورد نياز او به محيط زندگي وارد نموده و به طور مكانيكي باعث انتقال بيماري‌ها به موجود زنده ديگري مي‌گردد.

ساختن توالتهاي بهداشتي در شهر و روستا و حفظ محيط‌زيست از پهن و ديگر فضولات فسادپذير انساني و حيواني نيز از جمله عواملي است كه باعث جلوگيري از توليد و رشد مگس، لارو مگس خواهد گرديد. مواد زايد صنعتي اعم از فرآورده‌هاي گياهي، ميوه‌ها، فضولات كشتارگاهها و غيره چه در روستاها و چه در مراكز توليد و مصرف مي‌تواند محل پرورش لارو (كرمينه) مگس قرار گيرد. در صورتي كه روش دفع زباله به صورت تلنبار كردن در فضاي آزاد باشد كرمينه مگس در داخل زباله كه از نشر حرارت، رطوبت و مواد غذايي مناسب‌ترين محيط به شمار مي‌رود، رشد و نمو كرده و پس از رسيدن زمان بلوغ به منازل و اماكن مجاور پرواز مي‌نمايد. قدرت پرواز مگس تا حدود 20 كيلومتر مشخص شده است. (1)

 3-2- جوندگان

سالم‌سازي محيط بخصوص كنترل زباله‌ها چه در امر جمع‌آوري و چه در دفع بهداشتي آنها مفيدترين راه مبارزه با جوندگان هست. بديهي است كه يكي از خطرناكترين مضرات عدم توجه به دفع زباله نشو و نمو و انتشار موش در مناطق مسكوني است. خطر ازدياد موش را نمي‌توان به سادگي با هيچ بودجه‌اي جبران نمود. موش خانگي و جوندگان ديگر به طرز وسيع و دامنه‌داري در جهان پراكنده و در جوار انسان‌ها زندگي مي‌كنند. از اين نظر اين گونه موجودات بالقوه ناقل بسياري از بيماري‌هاي انساني هستند. ناراحتي‌هاي حاصل از موش‌ها از يك گاز گرفتگي ساده تا تب تيفوس و طاعون متفاوت است. بيماري ليتوسپيروز در نتيجه تغذيه مواد غذايي آلوده به مدفوع موش بيمار و با استحمام در آب آلوده و يا در تماس مستقيم با موش آلوده به وجود مي‌آيد. موش مي‌تواند در انتقال بيماري‌هايي چون اسهال آميبي و انتقال كرم كدو تريشين نيز به طور غير‌مستقيم، نقش مهمي ايفا نمايد. موش و ساير جوندگان براي توليد مثل و ازدياد جمعيت خويش به سه چيز احتياج دارند، غذا، آب و پناهگاه كه هر سه در اغلب موارد در زباله‌هاي خانگي وجود دارد.

 3-3- آلودگي‌هاي آب

آب شرط اصلي ادامه حيات در جهان است،‌كلمه آباداني در زبان فارسي از آب گرفته شده كه خود عامل مهمي در جهت عمران و بهسازي مناطق كشور به شمار مي‌رود. سرعت افزايش جمعيت، بهبود سطح بهداشت و پيشرفت‌هاي صنعتي در سطح جهان بيش از پيش باعث محدود شدن منابع آب شده است. اما بايد قبول كرد كه دنيا تشنه است و اين تشنگي يك تصوير شاعرانه و خيال نيست بلكه يك حقيقت مسلم است.

در كشور ما مسئله كمبود آب مخصوصا چه در امر صنعت و چه در امر كشاورزي مشكلات فراواني را به بار آورده است. مصرف بيش از حد آب و اسراف‌هاي بي رويه در هر زمينه نيز تشديد كننده اين مشكل است. گرمسير بودن مناطق مختلف كشور و عدم وجود منابع آب كافي از يك سو و عدم كنترل آلودگي آب به وسيله تخليه فاضلابها و زباله‌هاي خانگي و صنعتي از سوي ديگر تاثير زيان بخشي در اقتصاد و بهداشت جامعه ما را دارد. همچنين تخليه مواد زايد جامد و مايع (زباله و فاضلاب‌ها) در محيط به وسيله جاري شدن آب‌هاي سطحي اعم از جويبارها، رودخانه‌ها و ديگر آب‌هاي حاصل از بارندگي به نقاط مختلف موجب انتشار آلودگي مي‌گردند. اين در حالي است كه متاسفانه در بعضي از روستاهاي ما دفع بي‌رويه زباله اكثرا به وسيله تخليه مواد به جويبارها و يا دفن غير‌بهداشتي آن در سراشيبي و ديگر اماكن كه مخالف ضوابط حفاظت آب‌هاي زيرزميني است انجام مي‌گردد كه از نظر بهداشت‌محيط كاملا خطرناك است. مخصوصا اينكه محل تخليه و يا دفن در خاك‌هاي سبك شني و يا در حوالي رودخانه‌ها و چشمه‌سارها باشد.

 3-4- آلودگي خاك

زباله‌هاي خانگي كه خود تركيبي از فضولات انساني و حيواني و بسياري ديگر از مواد زايد صنعتي و كشاورزي است متاسفانه در آخرين مرحله دفع به خاك و يا آب منتقل مي‌شوند. كالاهاي مصنوعي كه از مواد پلاستيكي ساخته شده‌اند پس از استعمال به صوررت مواد زايد تجزيه نشدني در زباله انباشته و در خاك باقي مي‌مانند زيرا پليمر‌هاي مصنوعي (نايلون) برعكس پليمرهاي طبيعي موجود در پشم و پنبه به علت نبودن آنزيم ويژه سال‌ها جهت تجزيه در طبيعت به صورت خام و بدون تغيير باقي مي‌ماند اين مواد خود خللي در تبادل آب و هوا و ديگر عكس‌العمل‌هاي فيزيكي و شيميايي خاك به وجود مي‌آورند. مجاورت و يا احاطه شدن ريشه گياهان بوسيله مواد پلاستيكي در خاك سبب نرسيدن آب و غذا به ريشه گياه شده و در طي زمان در اطراف ريشه حرارت رطوبت و خواص شيميايي كاملا غير‌متعادلي بوجود مي‌آورند كه موجب ضعف رشد و يا خشكي گياه مي‌شوند. وجود انواع مختلف قوطي‌هاي كنسرو، لاستيك مستعمل، جزو لاينفك زباله‌ها هستند در دامان طبيعت پراكنده و يا دفن مي‌شوند. نتيجه عمل، تجزيه‌هايي است كه طي ساليان دراز خطرات مهيبي را در آب و خاك منطقه بوجود آورده است و موجب بيماريهاي گوناگوني در انسان و حيوان و كليه موجوداتي كه در آن منطقه زندگي مي‌كنند مي‌شود. (7)

از جمله امور متداول در استفاده مجدد از زباله‌هاي خانگي، تهيه كمپوست است كه هم اكنون در بسياري از شهرهاي پيشرفته دنيا متداول است. در ايران متاسفانه بدون مطالعه در سامانه تهويه كمپوست، نوع كمپوست و امكانات مصرف، اقدام به تاسيس كارخانه‌هايي شده است كه نتايج حاصل مطلوب نبوده و آلودگي‌هاي محيط جامعه شهري و روستايي ما را تشديد مي‌نمايد. امروزه به علت پيشرفت صنايع و مصرف بيش از حد فلزات سنگين كه از راه هوا، زمين و آب وارد و خسارات زيادي را به بار مي‌آورند Lenihan و Wainered عقيده دارند كه امروزه بيش از 60 ماده شيميايي در صنايع مورد استفاده قرار مي‌گيرند كه نقش آنها در سامانه‌هاي حياتي گياه و حيوان، ناشناخته است. ازدياد فلزات سنگين مثل جيوه، سرب كادميوم و آرسنيك در كمپوست و در نتيجه در خاك، باعث مسموميت زياد و بيماري‌هاي گوناگوني در انسان مي‌گردد.

3-5- آلودگي هوا

در اين زمينه گفته مي‌شود احتراق مواد پلاستيكي كه متاسفانه امروزه به ميزان فراواني در زباله‌ها يافت مي‌شوند صرفنظر از توليد ديوكسين‌ها گازهايي همچون گاز كربنيك، انيدريد سولفوره، گازهاي سمي كلره و غيره مي‌نمايد كه فوق‌العاده خطرناك بوده و موجب آلودگي شديد هوا مي‌گردند.

شايان ذكر است در مناطقي كه مبادرت به ايجاد زباله‌سوز مي‌شود تعبيه هواكش‌هاي طويل و فيلترهاي ويژه‌اي كه طبق ضوابط محيط‌زيست قادر به جلوگيري از آلودگي‌هاي هوا هستند از ضروريات امر است.

گازهاي حاصل از تخميرهاي هوازي و بي‌هوازي در اماكن دفن زباله قادرند به طبقات زيرين خاك نفوذ كرده و اختلالاتي در خاك‌هاي زراعي به وجود آورند. طبق مطالعات انجام شده در نواحي نزديك به جايگاه دفن زباله ميزان گاز متان (CH₄) تا حدود 60 درصد و گاز كربنيك (CO₂) حداكثر تا 30 درصد تاييد شده است كه قطعا در جلوگيري از رشد و نمو صحيح گياهان منطقه بي‌تاثير نيست.

حداقل كاري كه مي‌توان كرد:

- اولين گام براي كاهش زباله، ‌دقت در خريد كالاهاست. هنگام خريد به ضرورت نياز به كالاهاي مورد نظر توجه كامل داشته باشيم. حتي‌الامكان از خريدهاي غير‌ضروري خودداري كنيم. اين كار كمك به اقتصاد خانواده و نهايتا اقتصاد ملي است و علاوه بر آن افراط در خريد، افزودن به انبوه زباله‌ها است.

- مواد غذايي را درست انتخاب و درست مصرف كنيم. تبديل كردن مواد غذايي به زباله ظلمي است در حق انسانها و محيط‌زيست، زيرا هم براي توليد محصولات، منابع زيست‌محيطي را مصرف كرده و هم با دورريختن اين منابع گرانبها، زباله بيشتري توليد كرده‌ايم.

- زباله‌ها را حتي‌الامكان در منازل جداسازي كنيم. نبايد شيشه، قوطيهاي آلومينيمي و كاغذ را با زباله‌هاي تر و پسمانده‌هاي آشپزخانه مخلوط كرد. مي‌توان شيشه، پلاستيك، قوطي و كاغذ را كه خشك و بدون آلودگي هستند در جعبه يا كيسه جداگانه جمع‌آوري كرد و به محلهايي مثل بازارهاي روز (قسمت روزنامه و كاغذ) برده يا به خريداران دوره‌گرد تحويل داد.

- سعي كنيم از كيسه‌هاي پلاستيكي خشك و غير‌آلوده چندين بار استفاده كنيم. حتي در كشورهاي پيشرفته صنعتي اين موضوع روي تمام كيسه‌هاي پلاستيكي نوشته شده است. اين كار زباله‌هاي پلاستيكي را كاهش مي‌دهد.

- حتي‌الامكان به جاي خريد ظروف پلاستيكي از ظروف خالي از پلاستيك و مانند آن استفاده كنيم.

- حتي‌الامكان از كاربرد ظروف يكبار مصرف خودداري كرده و فقط در شرايط خاص استفاده كنيم.

- به كودكان استفاده صحيح از كاغذ را بيان و چگونگي مصرف صحيح كاغذ را توصيه كنيم.

- از انواع دستمال كاغذي در صورت ضرورت و به طور صحيح استفاده كنيم. يادمان باشد اين محصولات روزگاري به صورت درختي سبز بوده‌اند. براي حفظ جنگلها استفاده درست و به جا از محصولات چوبي و كاغذي را سر لوحه مصرف قرار دهيم.

- از انداختن باتري‌هاي فرسوده و لامپهاي سوخته در طبيعت و در كوچه و خيابان خودداري كنيم.

- به كودكان يادآوري كنيم شكستن لامپهاي الكتريكي خصوص لامپهاي مهتابي در كوچه و خيابان باعث انتشار آلودگيهاي خطرناك در محیط زیست مي‌شود.

ادامه کتاب آموزشی در بخش دوم شده است. برای مشاهده بخش دوم اینجا را کلیک کنید.