يک فنّاوري سودمند براي تبديل پسماندهاي
بيشک امروزه همه ما با واژه پسماندها آشنايي داريم. سهم سرانه توليد پسماند هر نفر در کشور 700گرم در روز ميباشد. بخشي از اين مواد را به لحاظ شرايط خاص خود به آن مواد آلي ميگويند اين مواد قابل تجزيه و مفيد ميباشند. از آنجا که 60درصد پسماندهاي شهري را مواد آلي تشکيل ميدهد توجه به اين موضوع براي مديران شهري از اهميت ويژه اقتصادي و زيست محيطي برخوردار ميباشد. در کشور ما مديريت پسماندهاي شهري بعهده شهرداريها، محيط زيست و مراکز بهداشت ميباشد که در بين آنها شهرداريها متولي امر کنترل، جمعآو ري، حمل و نقل، پالايش و دفع مهندسي بهداشتي پسماندها ميباشند. از طرفي کمبود زمين، امکانات، ماشينآلات مکانيزه حمل و نقل و هزينههاي بسيار بالا براي فرآيند و دفع پسماندها موجب مشکلات فراوان زيست محيطي و بهداشتي براي بيشتر شهرها گرديده بطوريکه شهروندان شاهد مشکلات ناشي از آن ميباشند. پسماندها يا زباله قبل از اينکه پديدهاي زشت و مشکلآفرين باشند به نوان يک کالا يا مواد غذايي و يا وسيله و ابزار مورد استفاده مردم قرار گرفته و سپس مازاد يا بخشي از آن دور انداخته ميشوند.
امروزه راحتترين روش براي رهايي از اين پسماندها دور انداختن ميباشد. در حاليکه تحقيقات انجام شده بيانگر آن است که 90درصد اين پسماندها قابل تفکيک و بازيافت ميباشند. يعني 60 درصداز اين پسماندها را مواد آلي تجزيه شونده شامل ميشود نزديک به 30 درصد مواد زائد جامد مثل شيشه، پلاستيک، کاغذ و فلزات تشکيل ميدهد و تنها 10 درصد از آن مواد زائد دور انداختني يا زباله ميباشد. با اين احتساب برنامهريزي، کنترل، جداسازي و ساماندهي مواد آلي از مبدا بسيار حائز اهميت بوده و در صورت تحقق يافتن آن که امري اجتناب ناپذير است تقريبا بيشتر مشکلات مربوط به مديريت پسماندها مرتفع ميگردد و دراين صورت نياز به صرف هزينههاي بسيار گزاف حمل و نقل، احداث کارخانههاي مخلوط کمپوست زباله و اشغال اراضي براي دفن نيست. ميتوان اين مواد آلي سودمند را با راحتترين روش کنترل و پس از فراوري بعنوان يک کودآلي بيولوژيک بسيار غني در صنعت کشاورزي با اطمينان کامل استفاده نمود. بدون شک مخلوط مواد آلي از مبدا با ساير مواد زائد و زباله موجب ترکيب فيزيکي و شيميايي بين اجزائ تشکيل دهنده آنها شده و براي جدا سازي آن در کارخانههاي کمپوست علاوه بر مشکلات بهداشتي فراوان و صرف هزينههاي بسيار بالا براي جدا سازي، پالايش و فراوري ممکن است کود توليد شده از استاندارد و کيفيت خوبي بر خوردار نباشد. ويا توليدکنندگان آن مجبورند با قيمتي پايينتر از هزينههاي توليد، بفروش برسانند. لذا در اين ميان توجه به قدرت پروردگار در خلقت موجودي ارزشمند بنام کرم خاکي يا کرم زباله خوار باز هم به کمک بشر آمده و ميتوان اين موجود ارزشمند را جهت تبديل پسماندهاي گياهي و آشپزخانه بعنوان يک روش بسيار سودمند مورد استفاده قرار داد.
چنانچه اين کرم را در يک ظرف مخصوص در کنار حياط منزل قرار دهيد با اطمينان ميتوان پسماندهاي آشپزخانه از قبيل سبزيجات، ميوه، تفاله چاي و قهوه، پوست تخم مرغ، برگ و ساقه گياهان را به درون آن ريخته و پس از گذشت مدت زمان کوتاهي شاهد دفع فضولات اين کرم باشيد. که آن را ورميکمپوست مينامند. و با استفاده بهينه از مواد آلي و تبديل آن به مواد پايداري مانند ورميکمپوست ميتوان به اهداف زير دست يابيم:
1-کاهش هزينههاي حمل و نقل و دفن بهداشتي پسماندها
2-جلوگيري از گسترش آلودگي محيط زيست و تخريب اراضي
3 -استفاده از کود آلي ورميکمپوست در صنعت کشاورزي
4 -استفاده از پروتئين کرم خاکي (E.foetida) در صنايع غذايي، خوراک دام و طيور و آبزيان
کرمهاي خاکي در شرايط حرارتي خاص ميتوانند زندگي کنند. تمام فعاليتهاي حياتي نظير توليد مثل، رشد و پراکنش آنها تحت تاثير درجه حرارت و رطوبت محيط ميباشد.
امروزه استفاده از کرم خاکي در صنايع مختلف مورد توجه بيشتر کشورهاي پيشرفته مثل، آمريکا، کانادا و اروپا قرار گرفته و مردم برخي از شهرها با داشتن يک راکتور کوچک خانگي علاوه بر کنترل پسماند خود، کود مورد نياز خانه خود را تامين مينمايند. در حال حاضر در کشور ما و در شهر شيراز روزانه نزديک به 50 تن ضايعات گياهي سطح شهر توسط شرکت بهسامان و سازمان بازيافت شهرداري از مبدا جدا سازي شده و در منطقه برمشور به بستر کرمهاي زباله خوار تغذيه ميشود.
مرفولوژي كرمهاي خاكي:
كرمهاي خاكي داراي بدني كشيده بند بند فاقد استخوان داراي كوتيكول حامل تارها و دستگاه گوارش لوله مانند كه به مجراي دفعي ختم ميشود هستند.
اين جانور اغلب دو جنسي يا هرمافروديت هستند و هنگام بلوغ بر روي اپيدرم آنها يك منطقه متورم ظاهر ميشود كه آن را كمربند تناسلي گويند اين قسمت پيلهاي ترشح ميكند كه تخمها را در بر ميگيرد.
كرمهاي خاكي فاقد مرحله مشخص لاروي بوده و نوزدان آنها پس از خروج از تخم و پيله رفته رفته بالغ ميشوند.
شرايط زيستي كرمهاي خاكي:
بررسيهاي تجربي نشان ميدهد كه كرمها از هر نوع روشنايي گريزانند آنها روزها به حالت مخفي بوده و شب هنگام چنانچه نوري به آنها بتابد سريعاً خود را به عقب ميكشند همه كرمهاي خاكي نسبت به ارتعاشات مكانيكي از قبيل صداي پاي شديد در روي زمين حساسند. از قرار معلوم قادر به شنيدن ارتعاشات صوتي موجود در هوا نيستند.
اگر آنها را مثلاً با بيل زدن باغ برگردانند همان طور كه از نور فرار ميكنند درصدد تماس با زمين بر ميآيند. به دليل آنكه تنفس كرمها بستگي به رطوبت كوتيكول پوست دارد به همين خاطر كرمها نسبت به محيط مرطوب بيشتر از خشكي سازگاري دارند. گازهاي شيميايي نامطبوع و يا تحريككننده موجود در هوا باعث عقبنشيني كرم به داخل سوراخ خود ميگردد.
بطور كلي شرايط زيستي كرمهاي خاكي برحسب گونه بسيار متفاوت بوده و شدت فعاليت آنها تحت تاثير عوامل مختلف محيطي قرار ميگيرد كه اهم آنها به شرح زير خلاصه ميشود:
حرارت:
کرمهاي خاکي در شرايط حرارتي خاص ميتوانند زندگي نمايند. تمام فعاليتهاي حياتي نظير توليد مثل رشد و پراكنش آنها تحت تاثير درجه حرارت محيط ميباشد مثلاً مدت لازم براي خارج شدن كرمها از پيله بستگي به درجه حرارت محيط دارد.
تهويه:
كرمهاي خاكي براي ادامهي حيات نياز به تهويهي مناسب دارند بدين خاطر زمينهاي رسي سنگين و يا خاكهاي بدون تخلخل محيط زيست مناسبي براي اين موجودات نيستند.
پ ـ هاش:
كرمهاي خاكي نسبت به PH خاك حساس بوده بطوريكه در بسياري از موارد اين عامل تنوع و توزيع گونهها را در خاك محدود ميسازد.
رطوبت:
مقدار رطوبت و خشكي محيط زيست كرمهاي خاكي يكي ديگر از عواملي است كه در پراكنش عمودي و افقي آنها مؤثر است. اين موضوع در كشورهاي مختلف كه داراي عرض جغرافيايي متفاوت هستند به خوبي آشكار است از آنجايي كه حدود 75 تا %90 وزن بدن كرم خاكي را آب تشكيل ميدهد نياز آنها به آب بسيار زياد بوده و در صورت خشك شدن خاك اكثراً از بين ميروند.
تغذيه:
غذاي اصلي كرمهاي خاكي بقاياي مرده و پوسيده گياهي به انضمام بقاياي ريشة گياهان و نيز كود دامي است. كرمهاي قرمز باراني بيشتر مواد زائد آشپزخانه را نيز خواهند خورد ضايعات سبزيجاتي كه در حين تهيه غذا بوجود ميآيد براي كرمها قابل استفاده ميباشد، مانند پوست سيبزميني، هويج، كاهو، كلم، كرفس، سيب، پوست موز، گريپفروت و پوست پرتقال، برگ چاي، چاي كيسهاي، تفاله قهوه، كاغذ و مقوا. بعضي از ضايعات زودتر از ساير مواد به كود تبديل ميشوند. پوست موز حدود يك هفته طول ميكشد در حالي كه پوست پرتقال حدود يك ماه طول خواهد كشيد تا كاملاً تجزيه گردد. نوع و مقدار مواد غذايي در دسترس نه تنها بر روي جمعيت كرمهاي خاكي بلكه بر روي انواع گونههاي موجود و نرخ رشد و… تاثير ميگذارد.
كرمهاي زبالهخوار:
اين كرمها با خوردن محتويات زائدات آلي آنها را تجزيه و دگرگون مينمايند. فرآيند هضم اين كرمها به تغيير سريعتر مواد آلي منتهي شده و كمپوست تثبيت ميشود. نتيجة اين عمل دستيابي به ورميكمپوست با كيفيت بالا است كه با بالاترين استانداردهاي جهاني برابري ميكند.
توليد كود به روش ورميكمپوست هيچگونه بوي بدي از خود به جا نميگذارد و كمپوست توليد شده عاري از ميكروبها و ميكروارگانيسمهاي مضر و بيماريزا ميباشد. كرمها قادر به توليد پروتئين بوده و نيازي به پروتئين ندارند.
تأثيرات كرمهاي خاكي بر روي محيط:
وجود ذرات كوچك با مقادير زياد در مدفوع کرمهاي خاکي نسبت به ذرات محيط آنها نشان ميدهد كه قادرند مواد مغذي را به اجزاء كوچكتر تبديل نمايند. دانههاي معدني متصل به يكديگر هستند كه اتصال آنها بايد به گونهاي باشد كه در مقابل رطوبت، فرسايش و فشردگي مقاوم بوده و به هنگام خنثي و يا رطوبت خاك نيز همچنان نرم باقي بماند و خاكي غني از خاكدانههاست که داراي تهويه، زهكشي و بالاخره ساختماني مناسب باشد.
لذا جهت داشتن يك خاك حاصلخيز خاكدانهسازي در درجهي اول مورد اهميت قرار دارد. محققين زيادي بر اين قول متفقند كه مدفوع كرمهاي خاكي داراي خاكدانههاي مقاومتر از خاك محيط است. علاوه بر آن موكوپروتئين زير اپيدرم كرم خاكي در محل تماس آن با دالانهاي حفر شده موجب پايداري ذرات خاك ميگردد.
ورميكمپوست:
ورميكمپوست عبارتست از مدفوع كرمهايي كه از زباله يا كود دامي تازه يا هر مواد آلي ديگر تغذيه كرده و مواد آلي را به ذرات خيلي ريز خرد ميكنند.
ورميكمپوست نتيجهي هضم طبيعي غذا در سامانه هاضمهي كرم خاكي است و دورة رشد گياه را بوسيلهي داشتن ميكروارگانيسم و همچنين مواد آلي فعال و تسريع مينمايد.
ورميكمپوست يك كود بيوارگانيك است كه بسيار نرم، سبك وزن، ترد، تميز و بيبو بوده و ظاهري كم و بيش شبيه به پودر گرانوله قهوه دارد.
كيفيت ورميكمپوست به نوع غذا (محيط كشت) يا مواد زائد آلي كه كرمها از آن تغذيه كردهاند، بستگي دارد. براي مثال كرمها ميتوانند مواد آلي با سلولز زياد مانند خاك اره را هضم كرده و يك مادة اصلاحكنندهي خاك با كيفيت پائين توليد نمايند، برعكس كرمها قادرند با مواد غني از ازت و فقير از سلولز ورميكمپوست با كيفيت عالي توليد نمايند.
1- توجيح فني و اقتصادي و بهداشتي طرح مذکور
1-1- درصورت اجراي طرح ساماندهي و کنترل مشاغل پر زباله ويژه پسماندهاي آلي هر شهر در مرحله اول به ميزان روزانه 30تن مواد آلي داراي 80 درصد رطوبت که نقش عمدهاي در توليد شيرابه را دارد در محل دفن تخليه نميکنند که اين موضوع مزاياي زير را دارد.
الف- کاهش حجم زباله
ب- کاهش توليد شيرابه
پ – کاهش گازهاي ناشي از تخمير بي هوازي
ت- کاهش هزينههاي دفن
ث – حذف مشکلات زيست محيطي و بهداشتي ناشي از تخليه شيرابه در معابر
ج – کاهش امکان استفاده دام در محل دفن زباله
چ – بازگشت صحيح و کاملا بهداشتي مواد آلي به چرخه مصرف در صنعت کشاورزي
1-2- چنانچه روزانه بابت هر کيلو گرم زباله مبلغ 40 ريال هزينه دفن پرداخت گردد که اين رقم حداقل هزينه ميباشد روزانه 000/200/1 ريال و سالانه 000/000/438 ريال تنها از هزينه دفن صرفهجويي خواهد شد.
1-3- چنانچه ظرفيت مواد آلي به 100 تن در روز افزاش يابد اين رقم 000/000/460/1 ريال در سال صرفهجويي در هزينهها را دارد.
1-4- در حال حاضر هزينه جمعآوري، حمل ونقل و دفن بهداشتي زباله در کشور بنابه تحقيقات سال 84 بابت هر کيلو گرم 200 ريال برآورد گرديده و با توجه به رشد نرخ هزينههاي سالانه 10-13درصد اين رقم در سال 95 معادل 750تا 800 ريال بابت هر کيلو گرم برآورد ميگردد و بابت 100 تن پسماند آلي بعد از 10 سال منهاي نرخ رشد و حجم زباله که متعاقبا بين 25 تا 30 درصد افزايش خواهد يافت. اين رقم به 000/000/80 ريال کاهش و صرفه جويي هزينه در روز خواهد رسيد يعني ساليانه بالغ بر 000/000/000/30 ريال خواهد شد.
شرايط مشارکت در تبديل پسماندهاي آلي به Vermicompost
2- تعهدات مجري
2-1- مطالعه، فنّاوري، تحقيقات و تبديل کليه پسماندهاي آلي شهري اعم از ضايعات فضاي سبز، باغات، ميادن عرضه ميوه و ترهبار، کسبه ميوه فروش و گلفروش، به کود آلي بيولوژيک از طريق کرمهاي زباله خوار موسوم به E.foetida به نام Vermicompost با رعايت موازين بهداشتي و محيط زيست
2-2- تهيه کرم قرمز حلقوي باراني E.foetida به مقدار لازم با دانش فني و کارشناس مربوطه در طول مدت پيمان با رعايت استاندارد هاي لازم
2-3- ورميکمپوست توليد شده داراي استاندارد لازم بوده و مورد تاييد مراجع ذيصلاح ميباشد و با اطمينان مورد مصرف صنعت کشاورزي قرار خواهد گرفت.
2-4- تهيه کليه ابزار، وسايل، تجهيزات ماشينآلات مربوطه فنّاوري و انجام فرايند توليد
3- تعهدات شهرداريها
3-1- تهيه و واگذاري حداقل 20 هکتار زمين مناسب بلامعارض با امکانات آب و برق و مجوز لازم جهت انجام فرايند توليد ورميکمپوست
3-2- جمعآوري، حمل و نقل ضايعات موضوع بند 1 بصورت کاملا تفکيک شده از مبدا و تحويل آن در مكان توليد ورميکمپوست
3-3- انجام طرح ساماندهي، مشاغل پر زباله و نيز کسبه گل فروش،ميوه فروش، آب ميوه گيري، ميادين عرضه ميوه و تره بار و تجهيز آنها به ظروف مخصوص نگهداري پسماندهاي آلي
3-4- پس از انجام جداسازي ثانويه پسماندها در محل مكان توليد توسط مجري، ساير ضايعات توسط شهرداري جمعآوري وبه محل دفن زباله انتقال مييابد.
3-5- چنانچه هر شهرداري تمايل به همکاري با مجري داشته باشد مجري حاضر به همکاري در اجراي طرح ساماندهي مشاغل پر زباله و جمعآوري، حمل ونقل آن به مكان توليد با اخذ هزينه برابر نرخ کارشناسي يا هزينه تمام شده فعلي ميباشد.
3-6- در صورت اجراي کنترل و ساماندهي مشاغل مذکور، شرکت توانايي دارد به هر ميزان پسماند جدا سازي شده از مبدا را راسا عهده دار شده و پس از گذشت 10 سال از شروع فعاليت به هر ميزان پسماند آلي تفکيک شده از مبدا را با هزينه خود جمع آوري و انتقال دهد.
این وبلاگ متعلق به دفتر امور زنان روستایی و عشایری وزارت جهاد کشاورزی می باشد و با هدف ارایه اطلاعات آموزشی لازم به کارشناسان امور زنان استانها در جهت پیشبرد طرح مدیریت کاهش ضایعات و زایدات کشاورزی و تهیه کمپوست و ورمی کمپوست و نیز استفاده عموم علاقه مندان به صنعت پرورش ورمی کمپوست طراحی شده است.