اصول پرورش کرم خاکي(4)
فصل چهارم
مزرعه نمونه کرم خاکي
5ـ 1ـ هدف از راهاندازي كارگاه
يكي از مسائل مهم و اساسي در راهاندازي كارگاه پرورش كرم خاكي، اهداف اوليه آن ميباشد و بدين معني كه كارگاه با هدف از بين بردن و يا استفاده از يك ماده آلي خاص كه به صورت مشكل و يا معضل در آمده است راهاندازي ميگردد و يا براي توليد يكي از محصولات كارگاه كه شامل كرميكمپوست و يا كرم خاكي ميباشد طراحي ميگردد. يك پرورش دهنده حسب موقعيت جغرافيايي، امكانات و اقتصادي بودن، روش مناسب خود را انتخاب و اقدام به پرورش مينمايد. ساير عواملي كه ميتوان به عنوان هدف در راهاندازي كارگاه مد نظر قرار گيرد به شرح زير ميباشند:
الف ـ بررسي شرايط زيست محيطي و شناسايي عوامل موثر بر روي رشد كرمهاي خاكي در منطقه
ب ـ توانايي و امكان كشت انبوه كرمهاي خاكي با بكارگيري وسايل و امكانات موجود در داخل كشور
ج ـ به دست آوردن تعداد زيادي كرم خاكي جهت اجراي وسيع آن، زيرا كرمهاي خاكي ابزار اصلي كار در هنگام توليد بيوهوموس ميباشد بدين معني كه هر قدر تعداد بيشتري كرم در دسترس باشد ميزان توليد بيوهوموس بيشتر و در زمان كوتاهتري صورت ميپذيرد.
د ـ معرفي و ملموس كردن فوايد زيست محيطي استفاده از كرمهاي خاكي براي از بين بردن زائدات آلي جهت رسيدن به يك محيط زيستپايدار
5ـ2ـ دلايل انتخاب روش اجرايي
پس از بررسي روشهـاي اجرايي مختلف كه در منابع و مقالات آورده شده پرورش دهنده بايد در هنگام انتخاب و طراحي كارگاه دلايل و اصول ذيل را مد نظر قرار دهد:
ـ تطابق با شرايط آب و هوايي و اقليمي منطقه
ـ سهولت راهبري و عدم بكارگيري دستگاههـاي پيچيده (از نظر فني)
ـ امكان توسعه و بالا بردن ظرفيت توليد (چه از نظر توليد كرم و چه از نظر توليد بيوهوموس)
ـ استفاده از نيروهاي بومي
ـ سرمايهگذاري اوليه كم
5ـ3ـ مسائل فني و اقتصادي در يك كارگاه
در دنيا روشهاي مختلفي جهت پرورش كرم خاكي وجود دارد. بدليل اينكه كرمهاي خاكي داراي تنوع زيادي بوده و به عبارتي ميتوان گفت در هر محيطي رشد و تكثير مييابند از اين رو با توجه به شرايط اقليمي و اقتصادي هر منطقه روش پرورش نيز تفاوت دارد.
با در نظر گرفتن شرايط اقتصادي براي احداث يك مزرعه نمونه توليد ورميكمپوست مهمترين قدم براي پرورش و توسعه، يك برنامه رضايت بخش در نحوه توليد است. در صورت امكان محل احداث مزرعه ميبايد تعيين و خريداري گردد. مهمترين عامل بهرهبرداري موفقيتآميز از يك محل پرورش انتخاب جايگاه آن است و ميبايد عوامل اساسي را براي مناسب بودن زمين ارزيابي كرد. نوع زمين انتخابي، بر مطالعه، طراحي و عمليات بهرهبرداري و ابزار و امكانات مورد نياز، تأثير مستقيمي دارد. اين عوامل شامل موارد زير ميباشد:
1ـ بهداشت سلامتي و عمومي
2ـ مقدار زمين مورد نياز
3ـ نقشه توپوگرافي منطقه
4ـ زمينشناسي
5ـ قابليت دسترسي به مواد اوليه
6ـ مجاورت با مناطق مسكوني و صنعتي
7ـ قابليت دسترسي به مزرعه
8ـ مسافت تا شهر
9ـ آب و هواي منطقه
10ـ زهكشي محل پرورش
11ـ مخارج
12ـ مقبوليت محل پرورش
13ـ استفادههاي بعدي از زمين
انتخاب محل پرورش به نوعي در عرصه برنامهريزي توليد قرار ميگيرد، عوامل موثر را ميتوان به دو گروه عمده محيطي و اقتصادي تقسيم كرد. در تقسيمبندي محيطي عوامل زمينشناسي، جنس لايههاي خاك، شرايط آب و هوايي، وضعيت آبهاي زيرزميني از عوامل مهم و تعيين كننده در محل پرورش ميباشند بازار مصرف و فروش توليدات يك كارگاه پرورش كرم خاكي از نكات اساسي در بحث اقتصاد كارگاه ميباشد. به عنوان مثال ژاپنيها دو بازار عمده براي فروش توليداتشان در نظر گرفته و روي آن كار كردهاند، اول بازار مصرف در خانهها براي گياهان زينتي و دوم بازار مصرف براي محصولات كشاورزي، بديهي است بازار اول محدود به چند هزار تن در سال ميشود ولي بازار دوم محدوديت خاصي ندارد كه هر كدام از عوامل يادشده را به اختصار شرح داده خواهند شد.
1ـ زمينشناسي
قبل از شروع و بهرهبرداري از زمين جهت انجام فرآيند كمپوست، داشتن اطّلاعات كافي از ويژگيهاي زمينشناسي منطقه بسيار اهميت دارد. با وجود نقش توپوگرافي منطقه و جنس و ويژگيهاي خاك بايد مورد توجه قرار گيرد تا از وضعيت پستي و بلندي و شيب زمين نيز آگاه باشيم.
2ـ آب و هوا
وضعيت آب و هوا و رطوبت يكي از عوامل در ارزيابي و انتخاب محل پرورش ميباشد. به طور مثال مناطق گرمسير و خشك و كم باران و مناطق سردسير با دماي پائين و يا مناطق معتدل با بارندگي فراوان هر يك بايد به طور جداگانه مورد توجه قرار گيرد.
باران از عوامل مهمي در تعيين مكان پرورش ميباشد به طور مثال بارشهاي زياد و پي در پي ميتواند باعث شستشوي بستر و يا پراكندگي كرمها از بستر شود. به همين لحاظ بررسي دما، رطوبت و منحني تغييرات آن در سالهاي گذشته ميتواند در طراحي محل مؤثر باشد.
3ـ خاكشناسي
دانهبندي خاك منطقه و تعيين درصد ذرات رس و شن آن در انتخاب محل مهم است زيرا نسبت درصد ذرات و تراكم خاك تعيين كننده ويژگي اين خاك به شمار ميرود. هر چه در صد شن در ساختار خاك منطقه بيشتر باشد از ميزان نفوذپذيري آن ميكاهد و براي رفع آبگرفتگي ميبايد كانال با سامانه زهكشي ايجاد نمود.
4ـ منابع آب زيرزميني
انتخاب محل پرورش ميبايد از نظر منابع آب زيرزميني غني و دسترسي به آن آسان باشد در صورتي كه منابع آب كاهش يابد و يا قطع گردد. در دراز مدت ميتواند هزينه بسيار زيادي را جهت تأمين آب داشته باشد و يا خشكسالي ميتواند ظرف مدت يك هفته تمام كرمها را از بين ببرد. به همين لحاظ انتخاب محل مناسب كه سرشار از آب باشد بسيار مهم و ضروري ميباشد.
4ـ5ـ روشهاي افزايش بهرهبرداري
سه عامل ذيل كنترل كننده جمعيت كرمهـاي خاكي در بستر پرورش و يا در طبيعت ميباشند.
1ـ وجود غذا 2ـ فضاي مورد نياز 3ـ تعادل شرايط محيط آنها
وقتي كه غذا و مواد لازم به طور منظم مورد تغذيه كرمها در يك محدوده واقع ميشوند، كرمها و ساير ميكروارگانيسمهـاي وابسته به آنها شروع به تجزيه اين مواد مينمايند. آنها چيزهايي كه ميپسندند مورد استفاده قرار داده و باقيمانده آن را دفع ميكنند. سرعت تبديل زائدات آلي بـه پروتيئنهـاي كرم خاكي بسته به نوع زائدات، گونه كرم خاكي، شرايط زيست محيطي و روشهـاي پرورشي مورد استفاده، متغير است.
|
تعداد |
|
زمان |
|
اولين نوزادها بالغ ميشوند |
|
اولين پيلهها توليد ميشوند |
|
A |
|
B |
|
تعداد پيلههاي توليد شده در هفته |
|
تعداد پيلههاي تفريخ نشده |
|
C |
نمودار شماره :3 تغييرات مربوط به افزايش تعداد كرمهاي خاكي و پيلههاي توليد شده برحسب زمان در بستر پرورشي
همانطور كه در نمودار مشاهده ميگردد كرمها پس از مهيا شدن شرايط شروع به توليد مثل و ازدياد نسل (نقطه A) مينمايند. كرمهـاي جديد بستر، شروع به رقابت با والدين خود و ساير كرمهـاي بستر جهت بدست آوردن غذا و فضاي بيشتر مينمايند. به علاوه تمام مواد دفعي كرمها حالت سمي براي گونههـاي ديگر كرم خاكي دارند به مرور زمان كرمها رقابت بيشتري براي بدست آوردن غذا و فرار از مواد مضر انجام ميدهند. تراكم كرمها ممكن است بر روي توليد كود نيز تأثير ميگذارد و توليد مثل آنها را كاهش مييابد. (نقطه C) در اين جا هدف شما تعيين كننده طراحي نوع سامانه اجرايي ميباشد مثلاً ممكن است توليد كود بيولوژيك را انتخاب بكنيد لذا براي افزايش ميزان پسماند كرمها بايد غذاي بيشتري در اختيار كرمها قرار دهيد در اين صورت احتياج داريد كه فضاي بيشتر و بسترهاي جديد داشته باشيد. در صورتي كه هدف به دست آوردن كرمهـاي خاكي باشد بايد به طور مرتب از جمعيت كرمهـاي درون بسترها برداشت نمائيد تا با تحريك جمعيتي آنها اولاً فضا براي رشد بيشتر وجود داشته باشد ثانياً والدين باقيمانده براي حذف نسل خود شروع به توليد مثل بيشتري نمايند. چنانچه عوامل در نظر گرفته شده با شرايط محيط سازگاري داشته باشد روند تكثير ادامه پيدا كرده و علاوه بر توليد ورميكمپوست مطلوب موجب بهرهبرداري بيشتر نيز ميگردد. قبلاً گفته شد چنانچه شرايط محيط براي پرورش فراهم باشد تكثير و تغذيه تداوم داشته و زاد و ولد نيز به خوبي انجام خواهد شد.
در اين قسمت به منظور افزايش بهرهبرداري ازيك مزرعه پرورش كرم خاكي برخي از گزينههاي موثر در اقتصاد كارگاه را مورد بررسي قرار ميدهيم:
الف ـ با بررسي محيطهاي كشت مختلف بستر پرورشي كرمهاي خاكي، امكان و نحوه استفاده از محيطهاي كشت متداول و يا غيرمتداول كه از نظر اقتصادي بسيار مقرون به صرفه ميباشند و نهايتاً بهترين محيط كشت براي رشد و نمو كرمهاي خاكي انتخاب گردد. از نظر اقتصادي كشت و پرورش كرم خاكي وقتي مقرون به صرفه است كه بتوان از مواد زائدي كه هيچگونه هزينهاي در بر نداشته باشند، استفاده كرد، مانند زباله رستورانها يا آشپرخانهها، مواد آلي گياهي شهرداريها، قسمت دور ريختني سبزيجات يا زبالههاي اماكن عمومي (پاركها)، مواد زائد كارخانههاي مواد غذائي مانند كارخانههاي كمپوتسازي يا روغنكشي و ...
ب ـ با توجه به خصوصيات مواد اوليه مورد نياز جهت تغذيه كرمهاي خاكي به ويژه مواد آلي از جمله ضايعات گياهي، و كود دامي، انتخاب زمين پرورش در مجاورت مزارع كشاورزي و دامداري بسيار مهم ميباشد. وجود منابع تغذيه در مجاورت محل پرورش ميتواند علاوه بر كاهش هزينه حمل و نقل باعث جلوگيري از اتلاف وقت نيز گردد.
ج ـ انتخاب و تعيين بهترين نوع كرم خاكي بومي ايران براي پرورش كه از نظر سرعت رشد و ميزان تكثير، در فآليتهاي اقتصادي مفيد و مقرون به صرفه باشد.
از ديگر عوامل موثر در كاهش هزينهها انتخاب گونه مناسب پرورشي ميباشد، زيرا مدت زمان مورد نياز براي به بلوغ رسيدن كرمها، تعداد پيلههاي توليد شده در هر دورة توليد مثلي، تعداد كرمهاي خاكي خارج شده از پيلههاي گذاشته شده و مدت زمان انكوباسيون پيلهها از زمان توليد تا خارج شدن نوزادان كرم خاكي از نكات مهم ميباشند. همانطور كه قبلاً نيز گفته شد گونة مناسب براي آب و هواي ايران گونه Eissenia fetida است.
5ـ5ـ مشخصات محصولهاي كارگاه
اين واحد توليدي دو محصول عمده توليد خواهد كرد، يكي از اين محصولات توليد كرم خاكي ميباشد. براساس آناليزها و تجزيههـاي شيميايي كه بر روي كرمهـاي خاكي پرورشي صورت پذيرفته، معلوم گرديده است كرمهـاي خاكي حاوي 65ـ60 درصد پروتئين خام و دارا بودن اسيد آمينههـاي ضروري از قبيل آنالين، ليزين، سستئين و ... ويتامينهـاي مختلف از جمله ويتامينهـاي گروه B، عناصر معدني مانند، آهن، منگنز، كلسيم و مواد غير قابل هضم بسيار كم ميباشد.
دومين محصول توليدي كود بيولوژيك يا بيوهوموس ميباشد كه اين كود داراي عناصر غذايي بسيار غني به ويژه ازت بوده و تدريجاً آنها را در اختيار گياه قرار ميدهد (اين نكته از نظر حاصلخيزي خاك بسيار پراهميت است). بيوهوموس چندين برابر وزن خود، آب را در خود ذخيره ميكند و يا تغيير دانهبندي و قدرت نگهداري مواد غذايي مورد نياز گياهان درخواص فيزيكي و شيميايي و بيولوژيكي خاك تأثير به سزايي دارد. يك نواختي دانهبندي بيوهوموس و بيبو بودن آن از نكات برجسته اين كود توليدي ميباشد.
|
رديف |
محصول |
ميزان توليد ساليانه |
واحد |
قيمت تمام شده به ريال |
قيمت فروش به ريال |
|
1 |
ورميكمپوست |
540 |
تن |
358 |
1000 |
|
2 |
كرم خاكي |
2500 |
كيلوگرم |
5498 |
7000 |
جدول شماره 5: نام و مشخصات محصولات توليدي
|
آماده سازی |
|
مواد اوليه |
|
ورود به مزرعه پرورشی |
|
تونل گرما |
|
اتاق جداسازی |
|
کرم خاکی زنده |
|
کرمي کمپوست |
|
شستشو |
|
سفيد کردن |
|
بیوهوس خشک و مواد افزودنی |
|
بسته بندی |
|
آبگيری |
5ـ6ـ هزينهها و درآمد
شك نيست براي انجام هر فرايند كشاورزي، زيست محيطي و اقتصادي، هزينهها و درآمدهاي آن نيز ميبايد مورد مطالعه قرار گيرد. با توجه به كاربرد ورميكمپوست در صنايع كشاورزي و دامداري و از طرفي استفاده پروتئين كرم در صنايع زيردستي آن يعني تهيه خوراك دام و طيور، آبزيان و صنايع آرايشي، بهداشتي و داروئي كافي است براي هر مورد طرح توجيهي تأمين واحد مربوطه مطالعه و تهيه گردد. به طور مثال براي احداث يك مزرعه نمونه تكثير پرورش كرم خاكي و توليد ورميكمپوست زير ميبايد مورد توجه قرار گيرد.
1ـ نام محصول
2ـ ميزان توليد ساليانه
3ـ قيمت تمام شده محصول (قيمت تمام شده محصول = جمع هزينههاي توليد سالانه) ميزان توليد سالانه
4ـ محوطهسازي و ساختمان سازي
5ـ ماشينآلات و تجهيزات و وسايل آزمايشگاهي
6ـ تأسيسات
7ـ وسايل حمل و نقل
8ـ مواد اوليه و بستهبندي
9ـ آب، برق و سوخت مصرفي
10ـ برآورد هزينههاي تعمير و نگهداري
11ـ حقوق و دستمزد نيروي انساني
12ـ برآورد سرمايه ثابت (هزينهي قبل از بهرهبرداري + (هزينهي سرمايهاي) = سرمايه ثابت
13ـ هزينهي قبل از بهرهبرداري
14ـ برآورد سرمايه در گردش
15ـ نحوه سرمايهگذاري
16ـ برآورد هزينه استهلاك
17ـ هزينهي توليد سالانه
18ـ قيمت فروش محصول
19ـ محاسبه نقطه سربه سر (درصد راندمان)
20ـ سود و زيان ويژه (سود)
علاقمندان جهت اطّلاعات بيشتر در زمينه پرورش ميتوانند به نمونههاي عملي ارائه شده مراجعه فرمايند.
منابع
1. تاتارو، اليشيا، 1372، ورميكمپوست چيست؟، سازمان بازيافت و تبديل مواد شهرداري، شماره 1149.6ص.
2. سلجوقي، خسرو، 1387، مديريت پسماندهاي شهري به وسيله نعمتهاي خداوند، تهران.
3. سلجوقي، خسرو، 1388، برگزيدهاي از كتاب توليد ورميكمپوست براي كشاورزي پايدار، تاليف دكتر پي. كي. گوپتا، ترجمه دكتر حسينعلي عليخاني و دكتر غلامرضا ثواقبي اعضاي هيات علمي دانشگاه تهران، انتشارات جهاد دانشگاهي واحد تهران، تابستان 1385
4. سلجوقي، خسرو، 1388، برگزيدهاي از كتاب توليد ورميكمپوست و فرآوردههاي جانبي آن، تاليف دكتر ايرج الهدادي- دكتر غلامعباس اكبري- مهندس زهرا قهرماني، انتشارات دانشگاه تهران، شماره 2864، 1386
5. سلجوقي، خسرو، 1388، برگزيدهاي از كتاب ورميكمپوست (طراحي، ساخت و اجرا)، تاليف دكتر محمد علي عبدلي – محمد رضا روشني، انتشارات دانشگاه تهران، شماره 2877، 1386
6. سوبارائو، ان اس: ترجمه آستارايي، دكتر عليرضا، 1375، كاربرد كودهاي بيولوژيكي در كشاورزي پايدار، انتشارات جهاددانشگاهي واحد مشهد 168 ص.
7. طالب، ناصر، 1372، گزارش طرح مطالعه و بررسي سامانههاي مختلف تهيه كمپوست و انتخاب بهترين آنها، جهاددانشگاهي واحد صنعتي شريف، 100ص.
8. فرمحمدي، سيفاله، 1368 ، بررسي و تحقيق در امكان جايگزيني كرم خاكي جهت پروتئين حيواني غذاي طيور، جهاددانشگاهي واحد شهيدبهشتي، 88ص.
9. فرمحمدي، سيف اله، بوجار، مسعود، 1374، جزوه درسي دوره آموزش کارگاهي کرم خاکي، شاخه زيست شناسي جهاد دانشگاهي، واحد شهيد بهشتي.
10. كريمينيا، آرمين، 1381، درسنامه بيولوژي خاك، جلد اول (موجودات خاكزي)، انتشارات گروه خاكشناسي دانشكده كشاورزي دانشگاه گيلان ص35ـ1.
11. ملكوتي، دكتر محمدجعفر، 1374، بررسي وضعيت تعادل عناصر غذايي در خاكهاي ايران و جلوگيري از مصرف بيرويه كودهاي شيميايي، ماهنامه آب، خاك، ماشين، سال دوم شماره 10 مهرماه ص 12ـ17.
12. مير سهيل، مهيار، 1386، ورميکمپوست کود گاوي و طريقه توليد آن، تهران، نشريه زيتون
13. سماوات، سعيد، 1380، چگونگي توليد ورمي کمپوست از ضايعات شهري و کشاورزي، تهران ، دفتر خدمات و فنّاوري آموزشي نشر آموزش کشاورزي
14. www.compost.ir
15. www.tafda.org
16. www.alef.ir
